ĐỊA ĐÀNG

Một hôm Gió lái nẻo hoang
Hứng tình, Mây Nõn nhịp nhàng đu theo.
Nắng Vàng nằm ngửa lưng đèo
Hớ hênh bất chợt lộn vèo xuống khe.
Lạch khô vụt tỉnh cơn mê
Rong rêu ướt đẫm nước về mơn man.

Này em,
lạc gót địa đàng
Hình như...
Trái Cấm chừng đang mọng rồi!

Vệt màu

Cà phê chiều vắng khách
Giọt giọt vệt nâu buồn
Và anh - chiều uể oải
Phả khói vào chùng buông.

Em đến sau, nhè nhẹ
Mang chút nắng xế vàng
Thả vào ly cam vắt
Khuấy thời gian mênh mang.

Có một ngày xưa lắc
Tim giấu mấy vần thơ
Cuối giảng đường vắng ngắt
Anh đã chờ, đã chờ...

Có một ngày xưa lắc
Em vờ lướt qua anh
Tà áo bay hờ hững
Thơ tròng trành, tròng trành...

Mấy vần thơ còn đó
Theo anh suốt bao mùa
Ngày em may áo cưới
Thơ anh mặn vị tro

Chằng chịt đường muôn ngả
Ta để lạc mất nhau
Vẫn mơ ngày mỏi gối
Gục bên nụ tình đầu.

Cà phê chiều sóng sánh
Anh nén giọt thời gian
Ly cam tan lành lạnh
Em cố giữ khỏi tràn.

Chiều rót tia nắng cuối
Xiên qua cà phê - cam
Vệt màu loang chới với
Nhuộm thẫm cả góc bàn.

Giờ tan tầm tất bật
Loang loáng xe - người - xe
Chỉ vệt màu bất động
Dường che khuất lối về.

Chợt nắng chiều vụt tắt
Ta tỉnh giấc bàng hoàng
Có vệt màu sám hối
Vừa vẽ vào thời gian.

Thơ "dở"

Nè các bạn yêu văn thơ trên Blogspot!
Đọc bài của tôi mãi, chắc các bạn cũng chán như các anh giai hàng ngày phải ăn mãi một món cơm.
Biết các bạn chán, nên hôm nay tôi đem phở về cho các bạn ăn đổi món. Chúc các bạn ngon miệng!

Thơ “dở” Hermann Hesse

Hermann Hesse (1877 - 1962)

Tôi có cảm giác một trong số những bài thơ “dở” này lại không dở chút nào, nó mang một thứ mùi hương trong mình, chính những điểm yếu, những khiếm khuyết lồ lộ của nó lại gây ấn tượng, độc đáo, thân mật và duyên dáng; và tôi nhận ra một tác phẩm nghệ thuật đẹp đẽ từng có thời làm mê hoặc lòng người giờ đã trở nên nhợt nhạt và xơ cứng.

Tôi nhớ hồi khoảng 10 tuổi, có một lần ở trường, chúng tôi được đọc một bài thơ mà nhan đề của nó, nếu tôi nhớ đúng, là “Cậu con trai nhỏ bé của Speckbacher”. Bài thơ kể về một cậu bé quả cảm, người đã tham gia vào một trận chiến đấu, xông pha giữa cơn mưa đạn để nhặt đạn dược về cho nghĩa quân và trở thành một anh hùng nổi tiếng. Cả lớp chúng tôi ai cũng hào hứng với bài thơ và khi thầy giáo hỏi chúng tôi một cách hơi châm biếm: “Các trò nghĩ đây là một bài thơ hay sao?”, chúng tôi đều gào lên phấn khích: “Dạ, đúng ạ!” Nhưng ông thầy lại lắc đầu, mỉm cười và nói: “Không, đó là một bài thơ dở.” Thầy tôi đã đúng, theo một cách nào đó. Theo những quy phạm và thị hiếu của thời đại, đây không phải là bài thơ hay. Nó thiếu sự chân thực, tinh tế, nó thiếu sự tự nhiên, nó là một tác phẩm có phần thô sơ. Song bài thơ lại đem lại cho những cậu bé chúng tôi những rúng động mãnh liệt.

Mười năm sau, khi tôi chừng 20 tuổi, tôi có thể đọc bất kỳ bài thơ nào trên thế giới và tự quyết định nó là bài thơ hay hay dở. Đó là việc đơn giản nhất trên đời. Tất cả những gì người ta cần làm là liếc vào trang sách, đọc mấy dòng thơ rõ tiếng một chút - vậy là xong việc.

Một phần ba thập niên nữa lại tiếp tục trôi qua, số bài thơ tôi đã đọc lên đến hàng trăm và một lần nữa tôi lại ở trong tình thế không phán quyết được một bài thơ cụ thể nào đó là hay hay dở. Giờ đây tôi nhận được rất nhiều bài thơ, phần lớn được viết bởi những người còn trẻ, họ muốn tôi cho biết những bài thơ của họ hay hay dở và giúp cho họ được các nhà xuất bản nhận lời in. Và các nhà thơ trẻ bao giờ cũng ngạc nhiên và thất vọng khi nhận thấy nhà thơ già Hesse, người được xem là đã học hỏi bằng kinh nghiệm, lại chẳng đúc kết được gì từ kinh nghiệm của mình mà chỉ lật qua từng trang bản thảo như một động thái vô nghĩa, ông ta còn chẳng đủ can đảm để phán quyết xem những bài thơ của họ là xuất sắc hay vô giá trị. Điều mà ở tuổi 20 tôi có thể làm được hoàn toàn tự tin chỉ trong hai phút giờ lại là việc khó khăn đối với tôi. Có lẽ tôi không nên nói đó là việc khó, mà phải nói đó là việc bất khả. (Thứ mà chúng ta gọi là “kinh nghiệm” là một vấn đề gây bối rối. Khi ta còn trẻ, ta mặc nhiên xem nó là thứ đến một cách tự động. Song vấn đề không giản đơn như thế. Có những người có khả năng đạt đến sự thấu suốt từ kinh nghiệm; họ có kinh nghiệm từ khi là học trò; họ sinh ra đã có tư chất của một kẻ nhiều kinh nghiệm – và có những người khác, trong đó có cả tôi, những người có thể 40 hay 60 tuổi, thậm chí sống đến trăm tuổi nhưng rốt cục lại trở về cát bụi mà chẳng hề học được hay hiểu được cái thứ “kinh nghiệm” này là gì).

Sự tự tin tôi có khi đánh giá các bài thơ lúc mình 20 tuổi có duyên do thực tế: tôi dành tình cảm mãnh liệt và đặc quyền cho một số bài thơ, một số nhà thơ đến độ ngay lập tức, một cách rất bản năng, tôi so sánh mọi bài thơ, nhà thơ khác với những bài thơ ấy, những nhà thơ ấy. Nếu một bài thơ nào đó giống với những bài thơ trong nhóm yêu thích của tôi, đấy là bài thơ hay. Còn ngược lại, tôi sẽ không thấy nó có phẩm chất đáng kể nào.

Vẫn có một số thi sĩ mà tôi đặc biệt yêu quý, một số người trong đó là những thi sĩ mà tôi đã mến mộ từ hồi mình 20 tuổi. Nhưng giờ đây, dường như tôi lại có phần ngờ vực hơn những bài thơ có vẻ giống như tác phẩm của những nhà thơ ngày trước mình yêu thích.

Lúc này tôi không định bàn về các nhà thơ và thơ ca nói chung; tôi chỉ muốn nói đôi lời về thứ thơ “dở” – tức là về những bài thơ mà hầu như bất cứ ai, ngoài trừ chính nhà thơ, sẽ xếp chúng ngay vào cùng với những thứ văn vẻ tầm thường, vớ vẩn, những lối viết trước đó không ai viết thế.

Nhưng quả thật giờ đây, tôi lại thường xuyên cảm thấy một bài thơ mà mọi người đều cho là dở lại đem đến cho tôi những khoái cảm thực sự, tôi dường như có xu hướng chấp nhận nó, thậm chí ca ngợi nó, trong khi đó những bài thơ hay, kể cả những bài thơ hay nhất, lại thường không rung lên trong tôi một âm vang đáp lại nào. Tôi có cảm giác một trong số những bài thơ “dở” này lại không dở chút nào, nó mang một thứ mùi hương trong mình, chính những điểm yếu, những khiếm khuyết lồ lộ của nó lại gây ấn tượng, độc đáo, thân mật và duyên dáng; và tôi nhận ra một tác phẩm nghệ thuật đẹp đẽ từng có thời làm mê hoặc lòng người giờ đã trở nên nhợt nhạt và xơ cứng.

Tôi có thể thấy nhiều nhà thơ trẻ của chúng ta cũng có kinh nghiệm tương tự. Về nguyên tắc, họ đã tránh viết những bài thơ “hay”. Khi một nhà thơ trẻ trong số này bỗng dưng hoài niệm quá khứ - Werfel là một thí dụ - anh ta bỗng quên đi bản ngã của mình và bắt đầu dàn trải những lời thơ hoa mỹ theo phong cách cổ điển xưa cũ thì chính điều ấy lại đem đến cho độc giả của nhà thơ một cảm giác khó chịu rất lạ. Những nhà thơ còn rất trẻ  của chúng ta, những người chưa bao giờ bị cuốn vào những lỗi lầm như thế, đã đi đến kết luận rằng: thế gian này đã có đủ những bài thơ đẹp, rằng họ không được sinh ra và được đặt trên hành tinh này chỉ để tạo ra mấy dòng thơ xinh xẻo hơn, để tiếp tục trò chơi kiên nhẫn mà cha ông của họ đã bắt đầu. Họ hoàn toàn đúng và những bài thơ của họ thường có sức hấp dẫn, sự hưng phấn giống như những gì tôi nhận thấy từ những bài thơ “dở” mà tôi đã nói đến.

Và lý do chẳng phải tìm ở đâu xa. Thoạt đầu, một bài thơ là một thứ gì đó rất đơn giản và bộc phát. Nó là một sự thoát ra, một tiếng gọi, một tiếng gào, một hơi thở dài, một chuyển động, nhờ đó, tâm hồn tìm được sự giải tỏa hoặc nhận ra một xung lực thúc đẩy. Ở chức năng đầu tiên, nguyên thủy, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng này, chẳng ai có quyền phê phán một bài thơ. Thứ cảm hứng đó chẳng nói với ai khác ngoài chính bản thân nhà thơ: đó là tiếng khóc, là sự mộng mơ, là động thái mang tính bản năng của nhà thơ. Đôi khi bài thơ dường như không chỉ thỏa mãn sự giải phóng cảm xúc của nhà thơ. Một số bài thơ còn kích thích, truyền cảm hứng đến những người bên cạnh nhà thơ. Những bài thơ ấy là những bài thơ hay. Có lẽ điều này xảy ra khi nhà thơ biểu đạt được một điều gì đó chung cho cả loài người, điều cũng có thể đến với những người khác. Song tôi không chắc lắm.

Chính tại đây, chúng ta bị mắc kẹt trong một cái vòng luẩn quẩn không may. Vì những bài thơ “đẹp” khiến tác giả nổi tiếng nên sẽ có rất nhiều những bài thơ khác được viết ra với một tham vọng không gì khác hơn là trở nên “đẹp”, tác giả của chúng không có ý niệm gì về tính sáng tạo, vẻ ban sơ, sự hồn nhiên mà thiêng liêng của bài thơ. Những bài thơ ấy không còn là những giấc mơ hay tiếng khóc của một tâm hồn, sự bùng vỡ của nỗi đau hay niềm hoan lạc, những hình ảnh của những ước muốn thầm thì hay những công thức thần bí, những động thái của một nhà hiền triết hay điệu bộ của một gã điên – không, chúng chỉ còn là miếng thịt thơm ngon dành cho khách hàng là công chúng. Chúng được viết ra để thu về lời lãi từ việc cung cấp cho công chúng sự vui thích, sự chỉ dẫn hay những cái gì khác nữa mà công chúng thèm khát. Và những bài thơ như thế thường được hoan nghênh đón nhận. Nhưng có những ngày mà thế giới đúng đắn kia trở nên nhàm chán quá đỗi đối với tôi, khi tôi muốn phá cũi xổ lồng, muốn đốt đền, tôi mới phát hiện được rằng tất cả những bài thơ “đẹp”, thậm chí kể cả những điển phạm thiêng liêng, đều như thể đã từng bị kiểm duyệt, bị thiến hoạn, chúng trở nên ba phải, nhạt nhẽo, héo hắt như một bà cô già. Vào những ngày ấy, tôi thích những bài thơ dở hơn. Càng tệ bao nhiêu, chúng lại càng làm tôi vui thú bấy nhiêu.

Nhưng chẳng bao lâu sẽ đến cái ngày mà những bài thơ dở cũng trở nên đơn điệu. Việc đọc những bài thơ dở chỉ là một khoái cảm lướt qua. Và sau cùng, đọc những bài thơ dở thì có gì tốt? Tại sao bạn không tự viết những bài thơ dở? Làm việc đó đi, độc giả, và cả bạn nữa sẽ nhận ra việc sáng tác những bài thơ dở là một khoái thú hấp dẫn hơn nhiều so với việc đọc những bài thơ đẹp nhất từng được viết nên.

        Hải Ngọc dịch

Nguồn: Hermann Hesse, “Bad Poetry”, bản Anh ngữ của Roy Temple House, Poetry, Vol.70, No.4 (Jul., 1947), p.202-5.

Sài Gòn ngày bão rớt

Có một ngày bão rớt
Sài Gòn mưa lâm thâm
Em gái mình lên mạng
Hỏi: – Ai cà phê không?

Một anh không còn trẻ
Vừa xong ca trực ngày
Bấm “like”: – Anh đăng ký!
Nhớ rủ cả chị Hai!

Anh bạn không còn trẻ
Là “người xưa” của mình
Nghe đâu vừa lên chức
Đời sang trang mới tinh

Em gái rủ chị gái:
– Chuyện xưa dĩ vãng rồi
Mừng anh ấy lên chức
Chị đi cùng cho vui!

Nhìn chiều rơi chầm chậm
Mình thỏ thẻ với chồng:
– Cà phê em không thích
Anh đi giùm được không?

Chồng mình cùng em gái
Cà phê với “Người xưa”
Mình ở nhà ngồi đếm
Thời gian nhoè trong mưa

Có chút gì là lạ
Không buồn, không hẳn vui
Ghé qua chiều lướt thướt
Vẩn vơ ngắm quán đời.

Hai mươi lăm năm lẻ
Chợt ngưng lại ngỡ ngàng
Sài Gòn ngày bão rớt
Có giọt tình đi hoang.

Bà mặc áo tím hoa cà

Ngày 9/6/1990 Ông ngoại mình (74 tuổi) có bài thơ gửi cho các con và các cháu đọc. Bài này không được chọn in trong tập thơ của Ông. Hôm nay lang thang trên Facebook, bắt gặp bài thơ này, do một chú con rể ông, còn lưu giữ , vừa post lên. Vừa đọc, vừa cười, vừa lau nước mắt.

Mọi thứ trên Facebook ngày mai sẽ trôi tuột đi mất, mình cóp lại, đem về đây để dành, lâu lâu mở ra ngắm một tình yêu chẳng bao giờ có tuổi.

Bà mặc áo tím hoa cà

Trầm ngâm ngắm lọ nước mơ Ông ngồi làm một bài thơ ... nịnh Bà.

Bà mặc áo tím hoa cà
Có hai chùm cúc buông tà hai bên
Nhẹ nâng bộ tí cao thêm
Làm bà thêm đẹp, thêm duyên đậm đà.

Bà mặc áo tím hoa cà
Nhẹ nhàng thanh thản đi ra đi vào
Bà mình mới đẹp làm sao
Ông mình ngơ ngẩn lao đao vì Bà

Bà mặc áo tím hoa cà
Ung dung ngồi ở giữa nhà nghỉ ngơi
Suy tư, nhàn nhã, thảnh thơi
Mơ màng dõi hướng chân trời xa xa.

Bà mặc áo tím hoa cà
Nghiêng mình tựa bóng bình hoa cúc vàng
Bâng khuâng, trầm mặc dịu dàng
Bức tranh tuyệt tác "Cô nàng bên hoa".

Bà mặc áo tím hoa cà
Đi bài thể dục: người già dưỡng sinh
Nhịp nhàng khi chậm, khi nhanh
Tiến, lui khoan nhặt ai xinh hơn Bà.

Bà mặc áo tím hoa cà
Dễ dàng, cởi mở thực thà hơn ai
Trải bao cay đắng mọi mùi
Mà sao Bà vẫn tươi cười như hoa.

Bà mặc áo tím hoa cà
Săn sóc con cháu, việc nhà chăm lo
Từ việc nhỏ đến việc to
Cơm dẻo, canh ngọt, ấm no cậy Bà.

Bà mặc áo tím hoa cà
Mang làn đi chợ mua cà về bung
Giận Ông, Bà vẫn chiều Ông
Nuôi Ông, Bà biết là Ông thích cà.

Bà mặc áo tím hoa cà
Ông mang kính lão cùng Bà dạo chơi
Rõ ràng đẹp lứa xứng đôi
Răng long, đầu bạc Ông vui bên Bà.Bà mặc áo tím hoa cà
Mời Ông đi nếm phở gà điểm tâm
Bà cười: "Ông dở, Ông hâm"
Tại sao Ông cứ đăm đăm ngắm Bà?

Bà mặc áo tím hoa cà
Ông Giời khéo kết duyên Bà với Ông
Đôi ta tình nghĩa mặn nồng
Trăm năm ấm lạnh có Ông có Bà

Bà mặc áo tím hoa cà
Khen thơ Ông viết nịnh Bà có duyên
Thưởng cho Ông đúng một nghìn
Lên câu lạc bộ làm tiền uống bia

Bà mặc áo tím hoa cà
Ông sơ mi trắng, giặt là mới toanh
Bà đi dép đẹp màu xanh
Ông mang kính trắng long lanh gọng vàng
Bà che dù đỏ Thái Lan
Ông túi du lịch nhẹ nhàng trên vai
Ung dung, lịch sự, khoan thai
Người ta cứ tưởng là hai Việt Kiều
Về thăm tổ quốc thân yêu
Chắc rằng trong túi có nhiều Đôla.

Bà mặc áo tím hoa cà
Ông mang soóc lửng, bị Bà chê Ông:
"Người đâu trông thực khó trông
Sao Ông chẳng biết rằng Ông đã già!"

Bà mặc áo tím hoa cà
Ông khen Bà đẹp thì Bà mắng Ông:
"Nịnh vợ mà cũng chẳng xong
Duyên Ông đã hết, tuổi Ông đã già!"

Bà mặc áo tím hoa cà
Ông ghé tai Bà, kể chuyện ngày xưa
Bà rằng: "sao chẳng biết dơ
Già rồi mà vẫn ẫm ờ ba hoa"

Bà mặc áo tím hoa cà
Ưa món bánh đúc, thích quà Hồng Xiêm
Mỗi người một khẩu vị riêng
Ông mê xôi lạc cho nên khác Bà!

Bà mặc áo tím hoa cà
Ông thích đi bộ, còn Bà xích lô
Ông mê dạo cảnh bờ hồ
Bà say lễ Phật ở chùa Quang Hoa

Bà mặc áo tím hoa cà
Hai mái đầu bạc hay cà khịa nhau
Bà ơi, tình nặng nghĩa sâu
Tình xưa khăng khít, nghĩa sau đậm đà

Bà mặc áo tím hoa cà
Ông thương Bà lắm, càng già càng thương
Con tằm vương mối tơ vương
Gừng cay, muối mặn, đoạn trường cùng qua.

Bà mặc áo tím hoa cà
Có hai chùm cúc buông tà hai bên
Bà mình vừa đẹp vừa duyên
Ông thương Bà lắm, Ông khen thực lòng.

Bà ơi đừng vội mắng Ông
Ông buồn! Ông biết rằng Ông đã già
Mặn nồng tình nghĩa đôi ta
Áo tím hoa cà, thương hỡi là thương!

---- -Bà mặc áo tím hoa cà......

Note cho buổi sáng mưa

L ạ c

Tinh mơ lạc trận mưa rào
Có con chim sẻ lạc vào mái hiên
Anh liêu xiêu lạc vào em
Để câu thơ lạc giữa lem nhem buồn.

Có còn không Văn Khoa...

Có còn không Văn Khoa
Tuổi hai mươi nông nổi?
Gốc sứ xưa già cỗi
Có còn đứng chờ ta?

Đã xa rồi, rất xa
Mắt ai tròn trong vắt
Nụ hôn đầu ngây ngất
Tan trong nắng nhạt nhoà.

Mai bạn về Văn Khoa
Cho gửi nhờ chút nhớ
Gửi thêm vào trong gió
Nụ hôn cuối... mùa xa...

1989

2011

Tuần sau không dự họp lớp được, mình làm bài thơ này thay cho lời xin lỗi.

Công đã bị biến thành Quạ như thế nào?

Chắc ai cũng biết câu chuyện về Công và Quạ. Chuyện kể rằng Công và Quạ cùng dùng chung một hộp màu vẽ, nhưng Công được sở hữu có bộ lông tuyệt đẹp, còn Quạ do quá tham ăn, nôn nóng, nên cuối cùng đành khoác một bộ lông xấu xí.

Chuyện hồi xưa là thế, còn hôm nay mình muốn nói đến chuyện hiện đại hơn, đó là Công đã hoá thành Quạ như thế nào? Nhưng mà sáng nay trời hơi âm u, gợi cho mình hứng thú nói đến chuyện thơ, chuyện nhạc, cho nên mình rẽ ngang, nói chuyện thơ nhạc trước.

Mỗi bộ môn nghệ thuật đều có một ngôn ngữ thể hiện khác nhau. Ví như nếu ai bảo “Bức ảnh này đẹp như tranh” thì mình thấy thật khập khiễng, hoặc là “Bức tranh này tuyệt vời, trông như ảnh” thì mình giận lắm đấy! Tuy nhiên, riêng thơ và nhạc thì mình nghĩ phải gắn bó mật thiết với nhau. Nhiều bài thơ hay, đọc lên nghe như có giai điệu, có tiết tấu của âm nhạc, và hầu hết các ca khúc hay đều có ca từ gợi chất thơ, hoặc bản thân ca từ chính là một bài thơ. Mình rất không thích những bài hát thiếu chất thơ trong ca từ. Có một số bài khá nổi tiếng, nhưng sự thực là mình không muốn nghe, như loạt bài Không tên của Vũ Thành An, hay loạt bài Bức thư tình của Đỗ Bảo là những ví dụ cụ thể. (Xin lỗi các nhạc sĩ, đây chỉ là ý kiến cá nhân.)

Một nhà thơ khi nghiêm túc lao động để sáng tác một bài thơ nào đó, trước khi đem ra trình làng, chắc chắn anh ấy đã phải cân nhắc kỹ lưỡng từng từ, từng chữ. Mỗi từ, mỗi chữ anh ấy “nhả” ra đều là “máu thịt” của mình. Tuy nhiên, khi anh nhạc sĩ đem bài thơ ra phổ nhạc thì bài thơ chuyển thành loại hình nghệ thuật khác, đó là ca khúc. Ca khúc thì lại là tác phẩm của nhạc sĩ chứ không chỉ là của riêng nhà thơ nữa.

Có một số nhạc sĩ đã phổ nhạc thơ rất hay như Phạm Duy, Ngô Thuỵ Miên, Phú Quang, … Mình rất thích Phạm Duy với loạt ca khúc phổ thơ của Nguyễn Tất Nhiên, Phạm Thiên Thư… Thử so sánh một bài thơ gốc – Thoáng hương qua của Phạm Thiên Thư với ca từ trong bài hát Em lễ chùa này của Phạm Duy

Bài thơ gốc:

Ðầu xuân em lễ chùa này
Có búp lan vàng khép nép
Vườn trong thoáng làn hương bay
Bãi sông lạc con bướm đẹp

Vào hạ em lễ chùa này
Trên đồi trái mơ ửng chín
Lò hương có làn trầm bay
Vờn trên bờ tóc bịn rịn

Giữa thu em lễ chùa này
Lầu chuông có con chim hót
Tiếng ca theo làn gió may
Lá vàng sương gieo nhẹ hạt

Sang đông em lễ chùa này
Ngoài sân có mưa bụi bay
Hắt hiu trong cành gió bấc
Vườn chùa rụng cánh lan gầy

Và lời bài hát:

Đầu mùa xuân cùng em đi lễ
Lễ chùa này vườn nắng tung bay
Và ngàn lau vàng màu khép nép
Bãi sông bay một con bướm đẹp

Mùa hạ qua cùng em đi lễ
Trái mơ ngon đồi gió mơn man
Từ lò hương làn trầm nghi ngút
Khói hương thơm bờ tóc em vờn

Rồi mùa thu cùng em đi lễ
Có con chim đậu dưới gác chuông
Hòa lời ca vào làn sương sớm
Gió heo may rụng hết lá vàng

Vào mùa đông cùng em đi lễ
Lễ chùa này một thoáng mưa bay
Và ngoài sân vài cành khô gẫy
Gió lung lay một cánh lan gầy.

Vẫn trên nền cấu tứ của bài thơ gốc, ca từ đã được đổi lại cho hợp với nhịp 3/4 và điệu Valse nhịp nhàng, thanh thoát thật tuyệt vời.

Thử một so sánh nữa:

Bài thơ Em hiền như Ma soeur của Nguyễn Tất Nhiên:

…đưa em về dưới mưa
xe lăn đều lên dốc
chở tình nhau mệt nhọc!

đưa em về dưới mưa
áo dài sầu hai vạt
khi chấm bùn lưa thưa
đưa em về dưới mưa
hỡi em còn nít nhỏ
chuyện tình nào không xưa ?

vai em tròn dưới mưa
ướt bao nhiêu cũng vừa
cũng chưa hơn tình rụng
thấm linh hồn ma soeur .

Và bài hát của Phạm Duy với điệu Boston:

Đưa em về dưới mưa,
chiếc xe lăn dốc già
Đưa em về dưới mưa,
áo em bùn lưa thưa
Đưa em về dưới mưa,
hỡi cô em bé nhỏ
ôi duyên tình đã qua,
có bao giờ không xưa?
Vai em tròn dưới mưa,
ướt bao nhiêu cũng vừa
Như ưu tình đã xa,
thấm linh hồn Ma soeur.

Làm một vài so sánh để thấy nhạc sĩ đã bỏ công sức đầu tư vào lời ca với thái độ thật đáng trân trọng. Tương tự như vậy, với bài Lá Diêu Bông của Hoàng Cầm, nhạc sĩ Trần Tiến đã làm nên một ca khúc nổi đình nổi đám suốt những thập niên 80-90. Điều đáng nói là nhạc sĩ chỉ lấy ý tứ của bài thơ, còn ca từ đã được sáng tác lại hoàn toàn để phù hợp với xu thế hiện đại.

Mình luôn hứng thú với những ca khúc nổi tiếng phổ từ những bài thơ được giữ nguyên gốc. Nghe những bài này, mình cảm thấy như được xem con công này biến thành con công khác. Đối với những bài được nhạc sĩ sửa đổi lời như mấy ví dụ trên, mình lại như được thấy chim công đã hoá thành chim phượng.

Còn bây giờ mới nói đến chuyện Công hoá thành Quạ đây!

Cách đây khoảng chục năm, mình với mẹ đi xem một buổi ca nhạc chủ đề về Hà Nội, trong đó có bài Hà Nội mùa vắng nhưng cơn mưa do ca sĩ QL trình bày. Khi ca sĩ hát đến câu “Đường cổ như xưa chầm chậm bước ta về”, cả mẹ và mình đều há hốc miệng ngạc nhiên, cứ ngỡ nghe nhầm. Lần sau cố dỏng tai lên để nghe cho rõ thì vẫn thấy ca sĩ hát “Đường cổ như xưa…” Sợ thật! Cũng bài này do ca sĩ CV hát, cảm giác khó chịu vẫn không rời bỏ mình. Lời gốc: “Hoa sữa thôi rơi / Em bên tôi một chiều tan lớp…” nghe có vần có điệu, có chút sương khói mong manh, trong sáng của mối tình thơ dại. Nhưng ca sĩ đã phũ phàng sửa thành “Hoa sữa thôi rơi, ta bên nhau một chiều tan lớp…” nghe trôi tuột hết mọi cảm xúc. Chưa hết, ca sĩ còn tiếp tục sửa “Hơi ấm trao em tuổi thơ ngây” thành “Hơi ấm trao anh tuổi thơ ngây”. Ối giời ơi, thế có chết không! Có cái thơ ngây mà em trao xừ nó cho anh mất rồi thì em còn gì nữa!

Kể thêm mấy trường hợp nữa:

- Bài Điều giản dị có câu “Người yêu ơi dù mai này cách xa / Mãi mãi diệu kỳ là tình yêu chúng ta…”. Nghe lời ca có thể cảm thấy một tình yêu da diết. Người ta yêu nhau đến nỗi luôn khắc khoải về một ngày mai có thể mất nhau… Nhưng ca sĩ đã tự ý đổi lại “Người yêu ơi, đừng bao giờ cách xa…” Rõ là Điều giản dị đã được biến thành Điều… phình phường!

- Bài Một mình. Lời gốc:

Vắng em còn lại tôi với tôi
Lá khô mùa này lại rơi
Thương em mênh mông chân trời lạ
Bơ vơ chốn xa xôi

Karaoke đã sửa thành: Thương em anh mong chân trời lạ… Rõ chán! Thương nhớ kiểu gì mà vợ vừa mới qua đời đã “mong chân trời lạ…” thế nhỉ!

- Bài Thu quyến rũ có câu Mây bay về đây cưới trời – một ý thơ lạ và hay, nhưng tất cả các ca sĩ từ xưa đến nay đều không rõ ý này và hát thành Mây bay về đây cuối trời. Nghe thì cũng xuôi tai, nhưng làm phí mất công tìm tòi của nhạc sĩ.

- Bài Em ơi Hà Nội phố có câu Một chiều phai / (nghỉ nửa nhịp và nhấn mạnh từ “phai”) Tóc em bay. Ca sĩ Lê Dung, Mỹ Linh và Sao Mai đã hát đúng tinh thần đó, nhưng nhiều ca sĩ khác hát liền và không nhấn nên lời ca trở thành Một chiều / Phai tóc em bay và làm hỏng đi cái ý rất đẹp của “một chiều phai”.

- Bài Thuyền và biển có câu Nếu phải cách xa anh, em chỉ còn bão tố, với ý nghĩa Thuyền tượng trưng cho người con gái. Tuy nhiên, đa số nam ca sĩ tự ý sửa thành Nếu phải cách xa em, anh chỉ còn bão tố, làm cho câu thơ trở nên vô nghĩa.

- Bài thơ Chút tình đầu của Đỗ Trung Quân khi phổ nhạc được đổi thành Phượng hồng. Chút tình đầu nghe ngây thơ, trong sáng và “không đụng hàng”, nhưng Phượng hồng thì đã nghe tên nhiều bài na ná như Phượng yêu, Phượng buồn, Nỗi buồn hoa phượng…, tóm lại là làm ta nhớ đến dòng nhạc sến. Ngoài ra, Chút tình đầu là sợi chỉ xuyên suốt từ đầu đến cuối bài, còn Phượng hồng thì chỉ thấy xuất hiện ở đoạn đầu, nên mình cho việc đổi tên như thế làm giảm giá trị của bài thơ. Bài thơ gốc có đoạn:

Chỉ một cây đàn nhỏ
Rất vu vơ nhờ bài hát nói giùm
Ai cũng hiều – chỉ một người không hiểu
Nên có một gã khờ ngọng nghịu mãi… thành câm.

Nghe có vần điệu và logic.

Lời bài hát được sửa thành:

Mối tình đầu của tôi
Nhờ cây đàn buông tiếng xa xôi
Ai cũng hiểu – chỉ một người không hiểu
Nên có một gã khờ ngọng nghịu đứng làm thơ.

Lời ca trở nên mất hẳn vần ở câu cuối như ta đang ăn thì nhai phải sạn và chả còn logic nữa. Đã khờ dại, đã ngọng nghịu như thế còn đứng đó mà làm thơ gì nữa nhỉ!

Ồ ố ô, Công đã hoá thành Quạ như thế đó. Và chiều thứ sáu vừa rồi, có một con công của mình cũng vừa hoá quạ. Con công của mình như thế này:

Và sau khi “được” chỉ đạo chỉnh sửa, nó đã thành thế này:

Thôi thì đành tìm một cái tên hoạ sĩ Nguyễn Thị X Y gì đó thay vào tên của mình ở trang cuối vậy!

Ghi chú: Yahoo lại tra tấn mình bằng cái câu vô duyên muôn thuở: Bài này đã bị xoá. Đăng đi đăng lại cả mười mấy lần rồi mà không được!

Nhân ngày giỗ, đọc lại thơ ông ngoại

Nhà của em, nhà của chúng mình

Đầm ấm tường hoa, mái ngói,
Ba gian nhà gỗ xinh xinh
Nhà của Em,
Nhà của chúng mình.
Hiên trước ngát hoa chanh, hoa bưởi
Đêm trăng thoang thoảng hương cau
Thơm bể nước mưa trong mát
Cho em rửa mặt, gội đầu,
Nước ngâm bồ kết,
Đượm rễ hương lài
Em nâng vành lược
Chải xuôi mái tóc êm dài.
Nước tràn ngấn cổ
Nước đọng bờ vai
Em nghiêng nghiêng má
Nhìn anh mỉm cười.
Ríu rít trên cành bưởi
Đôi vành khuyên rủ nhau kiếm mồi,
Nụ chanh hé nở
Đón gió ban mai.
Theo nhịp võng đưa kẽo kẹt,
Em ru con
Điệp khúc ngân nga:
À ơi… ơi… cái cò, cái vạc
Bồng bồng ra lộc ra hoa
Bát canh rau muống
Liễn dưa vại cà
Sớm hôm tần tảo
Em lo việc nhà.
Nhà của Em
Nhà của chúng ta.

Một cơn dâu bể
Gạch vỡ ngói tan
Ba gian đầm ấm
Quằn quại đau trong lửa cháy tro tàn.
Còn đâu nữa cây chanh cây bưởi
Đôi vành khuyên ríu rít chuyền cành
Bể nước mưa trong mát
Hương cau thoang thoảng đêm thanh!
À… ời ơi! Cái cò cái vạc
Bồng bồng ra lộc ra hoa
Võng đưa kẽo kẹt
Nhà của Em
Nhà của chúng ta.
À… ời… ơi!
”Đất Bụt lại ném chim Giời
Chim thì bay mất, đất rơi xuống chùa”
Gánh vàng đi đổ sông Ngô
Đêm nằm mơ tưởng đi mò sông Thương
Tiếc công bác mẹ
Đắp móng xây tường
À… ời ơi!
Mồ hôi nước mắt
Đã thừa muối mặn gừng cay
Thắt lưng buộc bụng
Để có hôm nay.

Đã qua nửa thế kỷ
Thời gian nhuộm mái đầu
Tiếc thương mái nhà cũ
Chúng mình càng thương nhau.

Biết thân

Soi gương mới thấy mình già
Qua cầu mới biết xuân đà hết xuân
Cái duyên xưa đã nhạt dần
Già rồi nên sớm biết thân mình già
Hết thời nụ mướp hoa cà
Thương nhau nay chỉ có bà với ông.

Duyên anh

Duyên anh nếu chỉ có thơ
Càng dài câu chuyện càng chờ hết duyên
Duyên anh, em nhớ hay quên
Vườn xuân đợi Én, gió quen song đào
Cánh diều cao tít tầng cao
Ngân nga ý sáo gửi vào tình thơ
Bao nhiêu đợi, bấy nhiêu chờ
Với em, anh chẳng bao giờ hết duyên.

Chiếc vòng quay

Bà thì tóc bạc, tôi răng long
Phúc đức Trời chưa bắt tội còng
Nằm chõng vẫn còn vừa vặn chán
Chưa cần lo tính chuyện mua nong

Muốn giữ cái xuân: Xuân bất lão
Ta sắm cho nhau một chiếc vòng
Ông lắc cho tròn khuôn ngực lép
Bà quay giữ trọn tấm lưng cong

Xuôi ngược hai chiều theo một nhịp
Tình nghĩa chung nhau một chiếc vòng.

Một đêm hè

Em là cây quạt lượt
Cho anh giải cơn nồng
Anh là thuyền đợi bến
Chờ đón em qua sông

Trăng khuya cao lồng lộng
Say nằm giữa dòng trong
Sao đổi ngôi vội vã
Có một đêm hè, em nhớ không?
(Mấy bài này ông làm trong khoảng thời gian 74-75 tuổi. Không biết bằng tuổi ông lúc đó, mình còn nhớ mặt chữ nữa không?)

Tháng Mười Một mong manh

Bài này viết lâu rồi, nhưng hôm nay trời chớm lạnh, thấy cảm xúc vẫn không thay đổi.

Tháng Mười Một mong manh
Nhón gót chân trần trên đất
Đồi núi nhấp nhô, phố cao phố thấp
Dã quỳ vàng nhuộm vạt nắng hanh.

Tháng Mười Một mong manh
Khoác chiếc khăn phất phơ nỗi nhớ
Tiếng vó ngựa gõ đều nơi dốc phố
Chở cơn mưa chiều qua nhanh.

Tháng Mười một mong manh
Rón rén chân trần đi khuất vào kỷ niệm
Lặng bên thềm lá thông rơi không tiếng
Ta ngơ ngác buồn trên phố trống tênh.

Ảnh: OM